Spaarnwoude


Peelrandbreuk


De onderstaande geologische kaart geeft met een oranje kleur een duidelijk begrensde, van zuidoost naar noordwest lopende, zone aan. Dit is de Roerdalslenk die in de laatste honderdduizend jaar is opgevuld met beekafzettingen en dekzanden. Zowel in het westen als in het oosten komen deze afzettingen slechts plaatselijk en veel minder dik voor. De Peelrandbreuk vormt hier de opmerkelijk rechte grens tussen de Roerdalslenk en de Peelhorst.
Onderzoek heeft uitgewezen dat de daling van de slenk niet schoksgewijs plaatsvindt, bijvoorbeeld bij aardbevingen (Uden, 1932; Roermond, 1992). De daling vindt namelijk heel geleidelijk plaats met een snelheid van circa een centimeter per eeuw. Dat lijkt te verwaarlozen, maar we moeten niet vergeten dat we met geologie te maken hebben en niet met leeftijden van mensen. Als gedurende het kwartair een daling van een cm per eeuw plaatsvindt, dan resulteert dat uiteindelijk in een hoogteverschil van meer dan 200 meter. Zoals gezegd heeft extra sedimentatie door rivieren, beken en de wind de daling nagenoeg bijgehouden en heeft de argeloze passant hier niet in de gaten wat voor bijzondere geologische processen hier gespeeld hebben. Hooguit zal hij zich verbazen over het roestige water dat hier voorkomt.

> Lees meer

Spaarnwoude






Net ten oosten van Haarlem ligt de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Op de kaart is een scherpe overgang te zien tussen stad en platteland. Als we rijden op de Lage Dijk, bij punt 1 op de kaart, zien we in het oosten Spaarnwoude liggen.






Temidden van enkele gebouwen rijst de Stompe Toren op.






Met een verrekijker of telelens wordt duidelijk dat de toren op een verhoging in het terrein staat.






We gaan naar punt 3 op de kaart, een parkeerterrein, waarvandaan we naar de Stompe Toren kunnen lopen. Onderweg kunnen we vanaf punt 2 op de Hoge Spaarndammerdijk goed zien dat er vanaf de toren een hogere rug in het terrein in onze richting loopt. Het blijkt een langgerekte strandwal te zijn.






Vanaf het parkeerterrein lopen we naar de toren. Op het bord wordt uitgelegd dat al vanaf ongeveer 4500 jaar geleden, weliswaar met onderbrekingen, bewoning op de strandwal geweest is.






De Stompe Toren en de kerk zijn rond 1300 gebouwd.






Naast de kerk liggen diverse bezienswaardige grafstenen.






Op een regenachtige 25ste november 2002 vond bij de Stompe Toren een bijzondere gebeurtenis plaats. Zeven jaar na de benoeming van het eerste aardkundige monument in Nederland, de Grebbeberg, onthult gedeputeerde Ada Wildekamp het eerste aardkundige monument in Noord-Holland. Het zou de start worden van een hele serie monumenten.






Op een gedenksteen staat deze gebeurtenis ingebeiteld. Het doet op het eerste gezicht misschien wat gekunsteld aan zon fors brok graniet in deze streek van het land, maar het is natuurlijk wel een typisch aardkundig gedenkteken.






Op de Geomorfologische kaart van Nederland, is te zien hoe de langgerekte strandwal (geel), weliswaar met onderbrekingen, temidden van de ontgonnen veenvlakte (paars) ligt. Voor het ontstaan van de strandwal moeten we enkele duizenden jaren terug gaan. Na de laatste ijstijd, het Weichselien, steeg de zeespiegel door het afsmeltende landijs. Aanvankelijk ging deze stijging zo snel dat de kustlijn zich landinwaarts verplaatste. De getijdenwerking had grote invloed. Grote getijdensystemen, zoals de Oer-IJ, waren in deze periode actief. Zon 5000 jaar geleden trad er een kentering op. De zeespiegel begon wat minder snel te stijgen. Door de branding worden dan evenwijdig aan de kust uit de strandafzettingen langgerekte ruggen gevormd, de zogenoemde strandwallen. Ter hoogte van het huidige Spaarnwoude lag een moerassig veengebied. Hier werd door de branding, circa 5200 jaar geleden de meest oostelijk gelegen strandwal opgeworpen. Aanvankelijk viel zon strandwal alleen bij eb droog. Door verdere ophoging ten gevolge van sedimentatie hield de strandwal uiteindelijk, hoewel de zeespiegel nog verder steeg, bij vloed stand. De strandwal van Spaarnwoude is zon 100 meter breed. Zeewaarts van de strandwal van Spaarnwoude werd op de strandvlakte door de branding een nieuwe strandwal opgeworpen Dit herhaalde zich enkele keren, waardoor de kustlijn zich ondanks de stijgende zeespiegel weer in westelijke richting verplaatste. De brede (500 m) strandwal van Haarlem is 4800 jaar geleden en die van Santpoort 4300 jaar geleden gevormd. In de loop der tijd zijn op de oude strandwallen door de wind duinen, de zogenoemde oude duinen, gevormd. De nu dicht langs de kust gelegen hoge duinen, de zogenoemde Jonge Duinen, zijn pas na het begin van onze jaartelling ontstaan.






Tijdens een rondwandeling in de directe omgeving van de kerk is op diverse plaatsen een duidelijke trede in het terrein te zien bij de overgang van de strandwal naar de veenvlakte. Wanneer we bedenken dat de meer naar het westen gelegen brede strandwallen vrijwel geheel bedekt zijn met bebouwing (bv Haarlem) dan moeten we dankbaar zijn dat de provincie Noord-Holland dit kleinood tot aardkundig monument heeft benoemd.

Bronnen:
Geomorfologische kaart: Alterra (Wageningen UR)
Topografische kaart: Topografische Dienst Emmen
Hoogendoorn, W., 2007. Strandwal Spaarnwoude. Grondboor & Hamer jrg. 61 nr 1,pp. 2-6.


Plantage Willem III


Tussen Amerongen en Rhenen vormt de Utrechtse Heuvelrug de noordelijke begrenzing van de rivier de Rijn. De laaggelegen uiterwaarden grenzen via een enkele meters hoge steilrand aan de zandgronden. Op bovenstaande foto is van linksonder naar rechtsboven de overgang tussen verschillende landschapstypen herkenbaar. Langs de rijn liggen de uiterwaarden met kleiputten en een steenfabriek. Na de steilrand volgt eerst de weg met aangrenzende bebouwing en vervolgens een niet beboste zone. Deze bestaat uit smeltwaterafzettingen van het landijs. Vervolgens klimmen we verder tegen de zwaarbeboste stuwwal op, om uiteindelijk weer af te dalen naar de Gelderse Vallei, waarin op de achtergrond Veenendaal zichtbaar is.

Hier kijken we dwars over de Utrechtse Heuvelrug ter plaatse van de voormalige tabaksplantage Willem III. Onder op de foto zijn de groene uiterwaarden te zien. Op de geelgekleurde plantage Willem III getuigen singels nog van voormalige structuren, maar een tiental tabaksschuren is de laatste eeuw wel verdwenen. Helemaal links aan de onderkant van de beboste stuwwal is een kleine verbuiging in de bosrand te zien. Daar ligt het sneeuwsmeltwaterdal dat we straks van dichtbij zullen zien.

> Lees meer