Spaarnwoude


Eemland


Met behulp van de Fysisch geografische eenheden kaart kunnen we het ontstaan van Eemland en haar omgeving beter begrijpen. Eemland maakt deel uit van het glaciale bekken dat in de voorlaatste ijstijd (Saalien 150.000 jaar gleden) is uitgeschuurd door gletsjertongen van het landijs. Die stuwden aan weerszijden van het bekken stuwwallen op. De afzettingen die daarna in de tussenijstijd, het Eemien, gevormd zijn, staan niet op het kaartje omdat ze niet meer aan het oppervlak liggen. In de laatst ijstijd (Weichselien) is een dik pakket zand als een deken over het bestaande landschap neergelegd. Langs de stuwwallen staan de gordeldekzanden en wat verder weg ook dekzandvlaktes aangegeven. Plaatselijk komen ook dekzandruggen voor. In de laatste 10.000 jaar, gedurende het Holoceen, vindt er in Eemland op grote schaal veengroei plaats. Tussen de veeneilanden door worstelt zich de Eem een weg naar het noorden. Langs de Eem zijn vanuit de voormalige Zuiderzee jonge zeekleigonden afgezet. Bij het doorbreken van de dijken van de Zuiderzee zijn tijdens overstromingen herhaaldelijk kleilaagjes op het veen afgezet. De gevolgen van de overstromingen zijn op het kaartje als overslaggronden herkenbaar.

> Lees meer

Spaarnwoude






Net ten oosten van Haarlem ligt de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Op de kaart is een scherpe overgang te zien tussen stad en platteland. Als we rijden op de Lage Dijk, bij punt 1 op de kaart, zien we in het oosten Spaarnwoude liggen.






Temidden van enkele gebouwen rijst de Stompe Toren op.






Met een verrekijker of telelens wordt duidelijk dat de toren op een verhoging in het terrein staat.






We gaan naar punt 3 op de kaart, een parkeerterrein, waarvandaan we naar de Stompe Toren kunnen lopen. Onderweg kunnen we vanaf punt 2 op de Hoge Spaarndammerdijk goed zien dat er vanaf de toren een hogere rug in het terrein in onze richting loopt. Het blijkt een langgerekte strandwal te zijn.






Vanaf het parkeerterrein lopen we naar de toren. Op het bord wordt uitgelegd dat al vanaf ongeveer 4500 jaar geleden, weliswaar met onderbrekingen, bewoning op de strandwal geweest is.






De Stompe Toren en de kerk zijn rond 1300 gebouwd.






Naast de kerk liggen diverse bezienswaardige grafstenen.






Op een regenachtige 25ste november 2002 vond bij de Stompe Toren een bijzondere gebeurtenis plaats. Zeven jaar na de benoeming van het eerste aardkundige monument in Nederland, de Grebbeberg, onthult gedeputeerde Ada Wildekamp het eerste aardkundige monument in Noord-Holland. Het zou de start worden van een hele serie monumenten.






Op een gedenksteen staat deze gebeurtenis ingebeiteld. Het doet op het eerste gezicht misschien wat gekunsteld aan zon fors brok graniet in deze streek van het land, maar het is natuurlijk wel een typisch aardkundig gedenkteken.






Op de Geomorfologische kaart van Nederland, is te zien hoe de langgerekte strandwal (geel), weliswaar met onderbrekingen, temidden van de ontgonnen veenvlakte (paars) ligt. Voor het ontstaan van de strandwal moeten we enkele duizenden jaren terug gaan. Na de laatste ijstijd, het Weichselien, steeg de zeespiegel door het afsmeltende landijs. Aanvankelijk ging deze stijging zo snel dat de kustlijn zich landinwaarts verplaatste. De getijdenwerking had grote invloed. Grote getijdensystemen, zoals de Oer-IJ, waren in deze periode actief. Zon 5000 jaar geleden trad er een kentering op. De zeespiegel begon wat minder snel te stijgen. Door de branding worden dan evenwijdig aan de kust uit de strandafzettingen langgerekte ruggen gevormd, de zogenoemde strandwallen. Ter hoogte van het huidige Spaarnwoude lag een moerassig veengebied. Hier werd door de branding, circa 5200 jaar geleden de meest oostelijk gelegen strandwal opgeworpen. Aanvankelijk viel zon strandwal alleen bij eb droog. Door verdere ophoging ten gevolge van sedimentatie hield de strandwal uiteindelijk, hoewel de zeespiegel nog verder steeg, bij vloed stand. De strandwal van Spaarnwoude is zon 100 meter breed. Zeewaarts van de strandwal van Spaarnwoude werd op de strandvlakte door de branding een nieuwe strandwal opgeworpen Dit herhaalde zich enkele keren, waardoor de kustlijn zich ondanks de stijgende zeespiegel weer in westelijke richting verplaatste. De brede (500 m) strandwal van Haarlem is 4800 jaar geleden en die van Santpoort 4300 jaar geleden gevormd. In de loop der tijd zijn op de oude strandwallen door de wind duinen, de zogenoemde oude duinen, gevormd. De nu dicht langs de kust gelegen hoge duinen, de zogenoemde Jonge Duinen, zijn pas na het begin van onze jaartelling ontstaan.






Tijdens een rondwandeling in de directe omgeving van de kerk is op diverse plaatsen een duidelijke trede in het terrein te zien bij de overgang van de strandwal naar de veenvlakte. Wanneer we bedenken dat de meer naar het westen gelegen brede strandwallen vrijwel geheel bedekt zijn met bebouwing (bv Haarlem) dan moeten we dankbaar zijn dat de provincie Noord-Holland dit kleinood tot aardkundig monument heeft benoemd.

Bronnen:
Geomorfologische kaart: Alterra (Wageningen UR)
Topografische kaart: Topografische Dienst Emmen
Hoogendoorn, W., 2007. Strandwal Spaarnwoude. Grondboor & Hamer jrg. 61 nr 1,pp. 2-6.


Kampina


De fotopunten 1 en 2 liggen bij het Belversven. Dat is een ven met een duidelijk afwijkend formaat en ook de orientatie (zuid noord) wijkt af van het algemene patroon (zuidwest noordoost). De hogere gronden die de hoogtekaart toont aan de oostzijde van het ven zijn ook duidelijk op de foto te zien.

De afwijkende vorm en orientatie heeft mensen aan het denken gezet. Hoewel er weinig onderzoeksgegevens beschikbaar zijn heeft men het idee dat we hier te maken hebben met een restant van een zuidnoord lopend smeltwaterdal, dat aan het einde van het Weichselien door dekzandvorming zijn loop heeft moeten verleggen. De drooggevallen laagte is toen door westelijk winden verder uitgeblazen, waardoor er aan de oostzijde extra zand geaccumuleerd is.

Door beheersmaatregelen is het relief aangetast. Mogelijk is de rug later nog wat extra door verstuiving geaccentueerd, maar de podsolverschijnselen wijzen op een hogere ouderdom.

> Lees meer